O (ne)prirodnosti

Minijature o savremenom filmu

Bog neće pomoći (Hana Jušić, 2025) je igrani film smešten u dalmatinski krš gde se početkom dvadesetog veka, sasvim neočekivano, pojavljuje Čileanka Teresa i unosi nemir u lokalnu pastirsku zajednicu.

Mirotvorac (Ivan Ramljak, 2025) je arhivski dokumentarac koji se bavi ubistvom načelnika osiječke policije, Josipa Reihl-Kira, 1991. godine, na početku rata u Hrvatskoj.

Dva, sadržajno i stilski, vrlo različita filma. A oba, svaki na svoj način, odlučno odbijaju da društvene i ideološke parametre stvarnosti koju prikazuju – patrijarhat u prvom, nacionalizam u drugom slučaju – prihvate kao „prirodne“.¹

***

Bog neće pomoći u ruralnom ambijentu kombinuje elemente realističkog i modernističkog prosedea, evocirajući neke od najznačajnijih dometa post-neorealizma. Potrebu za obrazovanjem i progresom u najzabitijim krajevima Italije svojevremeno su, na slično nedvosmislen a nepamfletski način, obrađivali (kasni) Roselini, Pazolini, Olmi i – ovde nezaobilazni – braća Tavijani (Padre Padrone, 1977).² No, Jušić problematici duboko ukorenjenog patrijarhata na našem podneblju (je li reč o početku dvadesetog veka ili današnjem dobu?) jasno pristupa iz perspektive ženske emancipacije u kontekstu nepodnošljive, sveprisutne mizoginije. Teresa je vredan feministički pandan Strancu iz Pazolinijeve Teoreme (1968).

Prisustvo mita, naivne umetnosti, magije i autohtonih oblika duhovnosti, u bitnoj meri određuje ne samo sadržaj, već i poetiku – pa time i politiku – čitavog filma. Autorica svoju poziciju uspostavlja organski: njena feministička vizura potiče iznutra, iz samog sveta koji je prikazan, ali se proteže s onu stranu kako realnosti tako i realizma, prkoseći, osporavajući i remeteći „prirodnost“ patrijarhalnog poretka.

Na tom planu, posebno je zanimljiv način na koji Bog neće pomoći istražuje nesvakidašnje mogućnosti vizuelne komunikacije, preciznije, komunikacije mentalnim slikama, imaginacijom. U okviru priče koja jasno počiva na jezičkoj barijeri (hrvatski-španski) i opštem nerazumevanju među likovima, oni protagonisti koji treba (Teresa i Milena, Teresa i Ilija) i kada treba – ipak se vrlo dobro razumeju. U tu svrhu, Jušić maštovito uvodi kružni švenk kao inter-subjektivnu filmsku formu: kao izraz direktne komunikacije onim što je Žil Delez svojevremeno nazvao plutajuća slika-misao.³

***

Politika Ramljakovog ostvarenja izvire već iz njegove arhivski zasnovane, kolažne forme. Mirotvorac nije film koji iz današnje perspektive rekonstruiše istorijsku stvarnost (političko ubistvo čoveka koji se u Hrvatskoj/Jugoslaviji, u danima kada je rat počinjao, trudio da očuva mir). Daleko više, to je film koji proizvodnju ideologizovane stvarnosti rekonstruiše u istorijskom prezentu.

Ramljak svoj montažni metod razvija s preciznošću i inventivnošću na kojima bi mu pozavideo majstor found footage filma, Bruce Conner. (Slično Mirotvorcu, koji kolaž o društveno-ekonomskoj i političkoj situaciji u Hrvatskoj početkom 90-ih razvija oko ubistva Reihl-Kira, Connerov čuveni Report (1967) kao polaznu tačku za svoju kritiku američkog društva krajem 60-ih godina uzima atentat na Džona Kenedija.) Autor istražuje – i efektno raskrinkava – proces insceniranja međuetničke netrpeljivosti, koji leži u temelju nasilnog raspada socijalističke Jugoslavije. Nasuprot danas široko rasprostranjenim, normativizovanim tvrdnjama, Mirotvorac ukazuje da u toj mržnji nije bilo ničeg „prirodnog“ ili „vekovnog“, a u tim izlivima nasilja ničeg „spontanog“ ili „neizbežnog“.⁴

Ispisana jezikom pokretnih slika, pouka Mirotvorca glasi: U Jugoslaviji na početku poslednje decenije 20. veka, međuetnička netrpeljivost bila je isto toliko „prirodna“ kao i sneg na televizijskom ekranu!

PDF teksta

Peščanik.net,

1. Kako kaže Rolan Bart: „Prirodno nikad nije svojstvo fizičke Prirode; ono je alibi kojim se razmeće društvena većina: prirodno je ono što je ozakonjeno.“ Roland Bart po Rolanu Bartu (Novi Sad: Svetovi, 1992), 130.
2. O ovome je pronicljivo pisao P. Adams Sitney u knjizi Vital Crises in Italian Cinema: Iconography, Stylistics, Politics (New York: Oxford University Press, 2013).
3. Žil Delez, Film 2: Slika-vreme (Beograd: Filmski centar Srbije, 2010), 96-106.
4. Više o ovoj problematici u: Pavle Levi, „Objašnjenje mržnje, ozakonjenje mržnje“, Raspad Jugoslavije na filmu (Beograd: XX vek, 2009), 165-201.